Μια Οντολογική Προσέγγιση του Κυβερνοχώρου
Ο π. Αρσένιος Μέσκος, πτυχιούχος θεολόγος και διπλωματούχος μηχανικός, στα πλαίσια μιας εισήγησης σε επιστημονικό συνέδριο “Κοινωνία της Πληροφορίας: Όψεις και Προοπτικές” στο Πανεπιστήμιο της Κύπρου το 1996 μελετά τα δίκτυα των υπολογιστών και το διαδίκτυο από την πλευρά της Ορθοδόξου θεολογίας και διατυπώνει ..απρόσμενες σκέψεις οι οποίες διατηρούν την φρεσκάδα και την πρωτοτυπία τους έως σήμερα.
Παραθέτω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα:
[] Ο κόσμος λοιπον, για την ορθόδοξη θεολογία, είναι δημιουργία και η δημιουργία είναι μία, και περιλαμβάνει τόσο τον υλικό κόσμο όσο και τον πνευματικό. Όλα τα όντα που είναι δημιουργήματα, δηλαδή κάθε τι εκτός του Θεού, υπάρχουν σε μια διαστρωμάτωση επαλλήλων επιπέδων, με ιεραρχική σχέση και κάθε ον κατέχει μια σαφή θέση στην διαστρωμάτωση αυτή. Υπάρχει μια δαρκής διασύνδεση μεταξύ των επιπέδων και των όντων, που βρίσκονται στα διάφορα επίπεδα. Για να είμαι πιο σαφής, τέτοια επίπεδα μπορούν να θεωρηθούν τα επίπεδα της ανοργάνου ύλης, των εμβίων όντων, των εμβίων λογικών όντων, δηλαδή των ανθρώπων, και τέλος το επίπεδο των πνευμάτων, δηλαδή των μη υλικών λογικών όντων, των πεθαμένων ανθρώπων, των αγγέλων και των δαιμόνων. Όλα τα όντα είναι εκφάνσεις της δημιουργίας, δηλαδή εκφάνσεις του σύμπαντος και όλα τα όντα κοινωνούν μεταξύ τους, διαμέσου των διασυνδέσεων που αναφέραμε.
Μέσω των διασυνδέσεων αυτών, υπάρχει μια διαρκής κυκλοφορία αυτών που οι Πατέρες ονόμασαν λόγους των όντων. Πως θα μπορούσαμε σήμερα να κατανοήσουμε τους λόγους των όντων ; Ως θεία ενεργήματα που προσδιορίζουν το είναι των όντων. Ας μην συγχέουμε τις έννοιες . Τα ενεργήματα αυτά δεν έχουν σχέση με την ενέργεια της φυσικής. Ίσως είναι καλύτερα να μιλήσουμε για Θεία θελήματα που αναφέρονται στο πως είναι τα όντα, δηλαδή θελήματα που προσδιορίζουν, ας μιλήσουμε για τα φυσικά υλικά αντικείμενα, τους κανόνες που προσδιορίζουν την μορφή και την ουσία, το περιεχόμενό τους. Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν την αντίληψη, οι φυσικοί νόμοι που περιγράφουν τα φυσικά αντικείμενα, ή αν το γενικεύσουμε, το σύμπαν, είναι Θεία θελήματα. Τα θελήματα αυτά εκφράζονται και εκδηλώνονται ως ενεργήματα, που συγκροτούν τα όντα στην ύπαρξη, και διαχέονται από τον Θεό στα πνεύματα και διαμέσου αυτών, έως τα στοιχειώδη σωμάτια.
Γύρω από κάθε ανθρώπινο ον, θα λέγαμε ότι υπάρχει μια πύκνωση των διασυνδέσεων αυτών, κατά ένα τρόπο ανάλογο της πυκνώσεως του πεδίου βαρύτητος γύρω από μια μάζα. Αυτό συμβαίνει, γιατί ο κάθε άνθρωπος έχει το χάρισμα, να ελκύει τους λόγους των όντων και να τους επαναφέρει στον Δημιοργό τους. Δηλαδή οι λόγοι των όντων εκχέονται από τον Θεό, διαχέονται στην κτίση και διαμέσου των ανθρώπων, άλλων περισσότερο και άλλων λιγότερο, επανέρχονται προς τον Θεό. Το όραμα της αενάου αυτής κυκλοφορίας είναι, για την ορθόδοξο κοσμολογία, η ουσιαστική ζωή του σύμπαντος. Το σύμπαν λοιπόν είναι ένας απέραντος ωκεανός λόγων που εκχέονται από τον Θεό και επανέρχονται σε Αυτόν. Με αυτήν την έννοια, όσον αφορά την ουσία ενός αντικειμένου, πιο πραγματικό είναι το Θείο θέλημα που το κρατά στην ύπαρξη, από αυτήν καθ’ εαυτήν την ύλη που το συνιστά. Μάλιστα παρουσιάζει συγκλονιστικό ενδιαφέρον το γεγονός, ότι οι λόγοι των όντων, υπάρχουν από ανέκαθεν στην σκέψη του Θεού. []
Αντιθέτως, η επιστημονική γνώση λόγω της κατώτερης, από υπαρξιακή άποψη, ποιότητάς της σε γενικές γραμμές, δεν καταφέρνει να οδηγήσει στην ολοκλήρωση και υπαρξιακή πληρότητα τον άνθρωπο. Το πακέτο της αγάπης πάντα του λείπει. Η έλλειψη αυτή οδηγεί στην τάση προς αναπλήρωση αυτών, που το πακέτο περιέχει. Ο δυτικός πολιτισμός, κάτω από αυτήν την οπτική γωνία, δεν είναι τίποτα άλλο από μια γιγαντιαία εποποιΐα αναπλήρωσης αυτού του πακέτου και της γνώσης που αυτό προσπορίζει στον άνθρωπο. Στους πρώτους αιώνες μετά την Αναγέννηση, η κινητήριος δύναμη ήταν η φιλοσοφία. Το 19ο αιώνα φάνηκε ότι, την σκυτάλη την πήρε οριστικά η επιστήμη. Ηταν τελικά ακόμα πρώορο, αλλά, εδώ και δέκα χρόνια, η επιστήμη επανήλθε όχι μόνο δριμύτερη αλλά και ωριμότερη στην διεκδίκηση αναπλήρωσης αυτού του πακέτου.
Στην συμμετρική κατάσταση, δηλαδή όταν ο άνθρωπος ζει εν Χριστώ τις εντολές του Θεού, η επαφή του με το φυσικό περιβάλλον, σε όλα του τα επίπεδα και τις εκδηλώσεις, τον οδηγεί στην γνώση του Θεού. Φυσικά, μόλις που χρειάζεται να λεχθεί, ότι αυτή η γνώση, η εν Χριστώ θέαση του φυσικού περιβάλλοντος, δεν είναι η μοναδική, ίσως ούτε κάν η κυρία πηγή γνώσεως του Θεού. Ας το τονίσω, δεν μιλώ για μια ψυχολογική ή στοχαστική κατάσταση. Η θέαση αυτή για την οποία μιλώ, δεν είναι ένας εντυπωσιασμός από τα θαύματα της δημιουργίας, ούτε ένας στοχασμός σχετικά με τον μεγάλο ωρολογοποιό. Είναι μια βαθειά εσωτερική και αφάνταστος, δηλαδή χωρίς ενεργήματα της φαντασίας, αισθητοποίηση κάποιων κωδικών σημάτων που εμπεριέχονται στους λόγους των όντων. Πρόκειται για μια μυστική εμπειρία. Αποτέλεσμα αυτής της εμπειρίας είναι η γνώση του Θεού και η ψυχολογική, συναισθηματική και καρδιακή ολοκλήρωση και πλήρωση του ανθρώπου.
Καρποί λοιπόν αυτής της εμπειρίας, είναι η απάντηση στα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα, και η υπαρξιακή ολοκλήρωση δηλαδή αίσθηση πληρότητας, ευτυχίας, χαράς και αγάπης. Δεν νομίζω να δυσκολευθούμε να συμφωνήσουμε, ότι ολόκληρος ο δυτικός πολιτισμός έχει δομηθεί και αναπτυχθεί μαχόμενος, να δώσει τις σωστές απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα, και να καλύψει τις βαθειές ανθρώπινες ανάγκες. Τα ερωτήματα βέβαια τέθηκαν άπαξ, από τους αρχαίους Ελληνες. Εμένα πάντως με εντυπωσιάζει το σφρίγος με το οποίο αναμετράται με αυτά,σε κάθε εποχή, ο δυτικός άνθρωπος. []
Τι θέλω να πω με όλα αυτά ; Απλά το ότι ο κυβερνοχώρος είναι μια επιτυχής προσομοίωση των πνευματικών χώρων και ότι το περίφημο σερφάρισμα είναι μια ενέργεια, που προσομοιώνει, σε ένα κάποιο ποσοστό βέβαια, την ενέργεια της προσευχής. Όπως προσευχόμενος, ωθώ τον εαυτό μου να εισέλθει σε ένα άλλο κόσμο, όπου δεν υπάρχει η φωνή ή η εικόνα μου ή κάτι μερικό από εμένα, αλλά κατά ένα ιδιότυπο τρόπο ολόκληρος εγώ, έτσι λειτουργεί και η σύνδεσή μου με το ιντερνέτ. Όπως με την προσευχή επικοινωνώ με τους εγγύς και τους μακράν και αυτή η κοινωνία πληρεί την ύπαρξή μου, έτσι με το Internet κοινωνώ με τους εγγύς και τους μακράν, και αυτή και μόνο αυτή η γεύση της κοινωνίας είναι επαρκής, για να δικαιολογήσει τον κόπο που κάνω. []
Ο κυβερνοχώρος είναι ανθρώπινο δημιούργημα και βέβαια δεν δημιουργήθηκε, έχοντας την οιανδήποτε σχέση με την προσευχή. Είναι καρπός ενός πολιτισμού που, θα έλεγα, ασυνειδήτου ή καλύτερα υποσυνειδήτου στόχου έχει την αποκατάσταση μιας αρχέγονης και απωλεσμένης ποιότητας ζωής. Από την αρχαία αυτή κατάσταση, σήμερα λείπει μια θεμελιώδης συνιστώσα, την οποία ο πολιτισμός αυτός με μια διαδικασία ανάλογη με αυτήν της φυσική επιλογής, στοιχείο-στοιχείο αντικαθιστά. Αν δηλαδή ο κυβερνοχώρος και γενικότερα η πληροφορική, δεν είχε μια αντιστοιχία με τις υπαρξιακές δομές του ανθρώπου, αν ο άνθρωπος δεν ήταν ένας εκπληκτικός οργανισμός, που τρέφεται με πολλαπλών διαστρωματώσεων πληροφορίες, τότε η πληροφορική δεν θα είχε την εκπληκτικά μαζική διάδοση που έχει. Θα ήταν μια θαυμαστή τεχνολογία, όπως τόσες άλλες άλλά μόνο για τους ειδικούς. Αυτήν την πλευρά της πληροφορικής, μπορεί να αναδείξει, μόνο η Θεολογία της Πληροφορίας, που από αιώνες κατέχει, με διαφορετική βέβαια ορολογία, η Ορθόδοξη Εκκλησία, μπορεί να αναδείξει.
Το πλήρες κείμενο της εισήγησης είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση arsme.gr